SERHED HABER- Bir Toplumu Kemiren Gelenek, Geleceği Çalan Döngü
İnsanlık tarihi kadar eski, Anadolu’nun, Ortadoğu’nun ve Kafkasların kadim topraklarında kökleri binlerce yıl gerilere uzanan bir gerçekliktir kan davası. Kimi zaman töre adı korunur, kimi zaman onur, kimi zaman da hak arama uğruna verilen bir mücadele olarak sunulur. Oysa gerçek şudur: kan davası, hiçbir kazananı olmayan, sadece acıyı çoğaltan, nesilleri tüketen, köyleri boş, ocakları söndüren sessiz bir salgındır. Bir yüzyılı aşkın süredir insanlık, kolera, veba, salgın hastalıklarla mücadele ederken kendi içinde en yıkıcı hastalıklardan birini görmezden geliyordu: kan davası, asrın vebasıdır.
Bu makalede kan davasının kökenlerinden toplum üzerindeki yıkıcı etkilerine, onu besleyen yanlış algılardan bu döngüyü kıracak çözüm yollarına kadar her boyutunu ele alacağız.
Kan Davası Nedir,Ne Değildir?
Kan davası, temelde adalet boşluğunun ürünüdür. Genellikle bir ölüm, yaralama veya onur kırıcı bir eylemle başlar; uzlaşma sağlanmazsa “kanın yerine gelmesi” inancıyla şiddet devam eder. Ancak en büyük yanılgı buradadır: kan davası bir hak arama yolu değildir; o, adaletin yerine geçen, kendi kendini besleyen bir şiddet zinciridir.
“Kan kanı çağırır” sözü boşuna söylenmemiştir. Bir ölümün ardından ateşlenen öç duygusu, bir başka ölümü doğurur; bu kez ilk tarafın yakınları için aynı haklılık duygusuyla hareket etme zamanı gelir. Zincir uzar, aileler büyüdükçe taraflar genişler, akraba, komşu, aşiret katılır ve bir zamanlar iki kişi arasındaki sorun, onlarca insanın hayatını tehdit eden bir toplumsal yaraya dönüşür.
Kan davası, bazen “gelenek” olarak kutsanır. Oysa hiçbir gerçek gelenek, masumun kanını dökmeyi, çocuğun babasız büyümesini, kadının eşsiz kalmasını emretmez. Hiçbir din, hiçbir ahlak, hiçbir insanlık anlayışı, bir suçun bedelini başka masumların hayatı olarak kabul etmez. Kan davası, aslında adalet sisteminin yetersiz kaldığı yerde filizlenen bir çaresizliktir; zamanla alışkanlığa, kimliğe dönüşen bir çıkmazdır.
Neden “Asrın Vebası”?
Veba, bulaşan, yayılan, fark edilince çoktan ilerlemiş olan bir hastalıktır. Kan davası için de aynı özellikler geçerlidir:
Bulaşıcılık — Bir köyde başlar, birkaç aile arasında kalır sanırsınız. Oysa her yeni şiddet olayı, yeni yakınları, yeni grupları sürece dahil eder. Komşu köylere, başka aşiretlere, ilçe ve illere sıçrar. Bir olay yeterlidir; gerisi unutulmayan anılar, aktarılan öç duyguları, büyüyen kinler üzerinden kendini çoğaltır.
Gizli Yıkım — Savaşlar gibi açık ilan edilmez, ilerlemesi yavaştır ama derindir. Dışarıdan bakınca belli olmaz; ama o toplulukta gençler sokağa çıkamaz, öğrenciler okuluna gidemez, tarla sürülemez, ticaret yapılamaz. Her evin içinde bir korku yaşar; kimse kimin ne zaman, nerede saldıracağını bilemez. Toplumun enerjisi, üreten, geliştiren, ileri taşıyan yönlere değil; korumaya, gözetlemeye, intikam almaya harcanır.
Nesiller Arası Aktarım — En yıkıcı yanı budur. Olayı yapanlar, görenler, sebep olanlar ölebilir; ama kin, çocuklara, torunlara miras kalır. Hiçbir suçu olmayan, hiçbir şey bilmeyen bir genç, daha dünyaya gelmeden zaten bir “borç” ile doğar. Onun hayatı, başka birinin geçmişte yaptığı bir hatanın bedelini ödemek üzere önceden çizilmiştir. Bu, sadece bir kişinin değil, bir kuşağın, belki birkaç kuşağın hayatının çalınmasıdır.
Çözülmez Sanılması — En tehlikeli yanı da budur. “Bu bizim töremizdir”, “burada böyle olur”, “kimse bitiremez” sözleriyle kuşatılır. İnsanlar çaresizliğe alıştırılır. Döngünün kırılmaz olduğu inancı, döngüyü daha da güçlendirir. Oysa her insan yapılmış olan her şeyi değiştirme gücüne sahiptir; yeter ki “artık yeter” deme cesareti gösterilsin.
Toplumun ve Bireyin Bedeli
Kan davasının gerçek maliyeti sadece kaybedilen canlar değildir. Her canla birlikte kaybolan potansiyel, umut, emek ve gelecektir:
- Gençler kaybedilir: En üretken, en hayat dolu çağlarında hayatlarını kaybedenler; okuyacak, öğrenecek, iş kuracak, aile kuracak gençler… Bir toplumun en değerli varlığı olan genç nüfus, kendi içinde tükenir.
- Aileler parçalanır: Analar yıllar boyu ağlar, babalar güçsüzlüklerinin acısını kalplerinde taşır. Çocuklar babasız, eşler yarsız kalır. Yuvalar parçalanır; sıcaklık, güven, huzur bir daha geri gelmemek üzere uçup gider.
- Ekonomik çöküş: Tarla ekilemez, ürün satılamaz, işyeri açılamaz. Yatırımcı gelmez, gençler göç eder. Bölge sürekli geride kalır; kalkınma, ilerleme, refah hep başka yerlerde kalır.
- Güven duygusu yok olur: Komşu komşuya güvenmez, akraba akrabaya inanmaz. Toplumu bir arada tutan bağlar çözülür; herkes kendi başına, kendi korkusuyla yaşar.
- Ahlakın yozlaşması: Doğru-yanlış, iyi-kötü kavramları yerini “bizimkiler-onlarınkiler” ayrımına bırakır. Adalet duygusu körelir.
Kan davasında hiçbir taraf kazanmaz. Sadece kaybedenler vardır ve en çok o topraklarda yaşayan, o kültürü taşıyan, o geleceği inşa edecek olanlar kaybeder.
Döngüyü Besleyen Yanlışlar
Kan davasının sürmesinde sadece geçmişteki olaylar değil, bugün hâlâ dillerde dolaşan yanlış inanışlar da etkilidir:
- “Kan yerde kalmaz” — Kan yerde kalır ama bir başkasının kanı daha akıtıldığında yerdeki kan temizlenmez; sadece kanın bulunduğu yer genişler, kızıl bir göl olur.
- “Öç almak onurdur” — Onur, masumun canını almak değildir; onur, hakkı adaletle aramaktır. Zayıfa saldırmak değil, doğru olanı yapmaktır.
- “Uzlaşmak zayıflıktır” — Tam tersi: kinini yenmek, el uzatmak, barışı seçmek en büyük cesarettir. Güçlü olan kılıcı kaldıran değil, kılıcı bırakan kişidir.
- “Devlet anlamaz, biz kendimiz hallederiz” — Adaletin kaynağı bireylerin öç duygusu olamaz. Kanun, yargı, adalet kurumları bu iş için vardır; güvenilir kılınmalı, ama yerlerine şiddet geçirilmemelidir.
Çıkış Yolu: Döngüyü Kırmak Mümkün müdür?
Evet, mümkündür. Tarih boyunca bu döngüler kırılmıştır. Hiçbiri kolay olmamıştır; ama hiçbiri imkansız da olmamıştır. Sorumluluk herkese düşer:
Devlet ve Yargı — Adalet, hızlı, tarafsız ve etkili çalışmalıdır. Suç işleyen kim olursa olsun yakalanmalı, yargılanmalı ve hak ettiği ceza verilmelidir. Halkın adalete güveni olmadığında insanlar kendi yollarını arar; bu yüzden adalet mekanizmasının güvenilirliği en temel şarttır.
Din Adamları ve Önderler — “Kan davası kutsaldır” diyen seslere karşı çıkmalı; hayatın kutsallığını, barışın değerini, kardeşliği anlatmalıdır. Geçmişte birçok şeyi değiştiren de bu büyük vicdan sesleri olmuştur.
Kadınlar — En çok acıyı hisseden, aynı zamanda en birleştirici güç olan kesim kadınlardır. Uzlaşı toplantılarında kadınların sözü çoğu zaman en etkili olanıdır. Barışın sesi en önce onlardan yükselir.
Gençler — Geleceğin sahibi olan gençler, geçmişin kinini miras almak zorunda değiller. “Benim suçum değil, benim borcum değil” diyebilmelidirler. En büyük değişim, gençlerin “artık bu yeter” demesi ile başlayacaktır.
Kan davası bir kişinin, bir ailenin sorunu değildir; o topraklarda yaşayan herkesin sorunudur. Kimse “bana dokunmaz” demesin; çünkü bir gün dokunur. Bir el uzanır, bir söz söylenir ve zincir halkaları birer birer kopmaya başlar.
Sonuç
Asrın vebası olan kan davası, yenilmeyecek bir güç değildir. Onu güçlü kılan tek şey, bizim sessizliğimizdir. Onu yaşatan, “başka çare yok” düşüncesine teslim oluşumuzdur.
Çözüm önümüzde duruyor: kanla değil, hakla; öçle değil, adaletle; kinle değil, sevgiyle. Geçmişin hatalarını geleceğe taşımak yerine, geleceği geçmişin karanlığından kurtarmak için çalışmalıyız. El ele vermeliyiz. Her birimiz birer köprü olmalıyız.
Bugün susarsak, yarın kendi evlatlarımızın gözlerine bakamayız. Onlara kin değil, barış; korku değil, umut; savaş değil, huzur bırakmalıyız.
Yeter artık. Kan dursun. Söz konuşsun.