Hepinize Merhabalar,
Bu hafta iş hukukunda çalışma süreleri, gece çalışmaları, fazla çalışma, fazla sürelerle çalışma, ara dinlenmesi, ulusal bayram ve genel tatiller ile yıllık ücretli izin konularının üzerinde duracağız. Konunun hayli uzun ve ayrıntılı olmasından dolayı ana çizgiler üzerinde durmaya çalışacağız. Sıkılmadan sonuna kadar okumanız dileğiyle.
Aile Çalışma ve Sosyal Hizmetler Bakanlığının Ocak 2020 verilerine göre Türkiye’de yaklaşık olarak 14 milyon işçi bulunmaktaydı. Bu sayı Covid-19 nedeniyle yaklaşık olarak 2 milyon düşmüşse de işçi sayısı günümüz için 12 milyon dolaylarındadır. Sayının büyüklüğü düşünüldüğünde konunun ehemmiyeti daha iyi anlaşılacaktır. Aşağıda değineceğimiz konularda herhangi bir ihlal olması veya tazminatsız işten çıkarmalarda bu süreler tazminat hesaplamalarında çok önemlidir. Nasip olursa daha sonra bu tazminat konuları üzerinde de duracağız.
Konuya başlamadan önce değerli hocam İş ve Sosyal Güvenlik Anabilim Dalı Başkanı Prof. Dr. Murat KANDEMİR’e bize kattığı bilgiler ve yaklaşımları için teşekkürü bir borç bilirim.
İş sözleşmesi, bir tarafın (işçi) bağımlı olarak iş görmeyi, diğer tarafın (işveren) da ücret ödemeyi üstlenmesinden oluşan sözleşmedir. “Bir iş sözleşmesine dayanarak çalışan gerçek kişiye işçi, işçi çalıştıran gerçek veya tüzel kişiye yahut tüzel kişiliği olmayan kurum ve kuruluşlara işveren, işçi ile işveren arasında kurulan ilişkiye iş ilişkisi denir.” (İş K.m.2)
“Çalışma süresi ise, işçinin çalıştırıldığı işte geçirdiği süredir.”4857 sayılı İş Kanununa göre “Genel bakımdan çalışma süresi haftada en çok 45 saattir. Aksi kararlaştırılmamışsa, bu süre işyerlerinde haftanın çalışılan günlerine eşit ölçüde bölünerek uygulanır.”(İş K. m.63) Yukarıda detayları açıklandığı üzere, bir iş sözleşmesine dayanarak bağımlı çalışan ve iş görme edimini yerine getiren işçinin çalışma süresi haftada en çok 45 saattir. Bu çalışmanın başlangıç ve bitiş saatleri ile dinlenme saatleri işyerinde işçilere duyurulur.
Gece Çalışmaları
“Çalışma hayatında gece en geç saat 20.00’da başlayarak en erken saat 06.00’ya kadar geçen ve her halde en fazla 11 saat süren dönemdir.”(İş K. m.69/1)
Gece çalışma süreleri ise şöyledir: “İşçinin gece çalışmaları 7,5 saati geçemez. Ancak, turizm, özel güvenlik ve sağlık hizmeti yürütülen işlerde işçinin yazılı onayının alınması şartıyla 7,5 saatin üzerinde gece çalışması yaptırılabilir.”(İş K. m.69/son)
Açıklayacak olursak; Gece çalışmasında 7,5 saat çalışma süresi olup bunun üzerinde bir çalışma yapıldığında kalan süre fazla mesai saatidir. Yani gece yapılan fazla çalışmalara maksimum süre 3,5 saattir. Bunun üstü çalıştırılma istisnai haller hariç kural olarak yasaktır. Ayrıca madde metninden de anlaşılacağı üzere bazı iş kollarında gece fazla çalışma ancak işçi ile işverenin karşılıklı yazılı onayları halinde hukuka uygun olur.
Burada şunu da belirtmekte fayda var ki: “Sanayiye ait işlerde 18 yaşını doldurmamış çocuk ve genç işçilerin gece çalıştırılması yasaktır.”(İş K.m.73/2)
Fazla Çalışma ve Fazla Sürelerle Çalışma
Fazla çalışma, İş Kanununda yazılı koşullar çerçevesinde haftalık 45 saati aşan çalışmalardır. Haftalık çalışma süresinin 45 saatin altında kararlaştırıldığı işyerlerinde ise 45 saate kadar olan çalışmalar fazla sürelerle çalışma olarak nitelendirilir. “Her bir fazla çalışma için verilecek ücret normal çalışma ücretinin saat başına düşen miktarının %50 yükseltilmesi suretiyle ödenir.”(İş K.m.41/2) Bu miktar fazla sürelerle çalışmada ise saat başına düşen miktarının %25 oranında yükseltilmesi suretiyle ödenir. Ancak burada seçimlik bir hak vardır. O da şudur: Fazla çalışma ve fazla sürelerle çalışma yapan işçi isterse bu çalışmalar karşılığı zamlı ücret yerine serbest zaman olarak hakkını kullanabilir. Ancak uygulamada daha çok zımni olarak zamlı ücret seçeneği kullanılmaktadır.
Ayrıca İş Kanununa göre fazla çalışma süresi 1 yılda 270 saatten fazla olmaz.
Ara Dinlenmesi
İş Kanunu, günlük çalışma süresi içinde işçiye dinlenmesi ve yemek, içmek gibi ihtiyaçlarını giderebilmesi için ara dinlenmesi verilmesini öngörmüştür.
“Ara dinlenmesi süreleri kanunda günlük çalışma sürelerine bağlanmıştır. Buna göre işçilere:
a) 4 saat veya daha kısa süreli işlerde 15 dakika,
b) 4 saatten fazla ve 7,5 saate kadar (dahil) süreli işlerde 30 dakika,
c) 7,5 saatten fazla süreli işlerde 1 saat ara dinlenmesi verilir.”(İş K. m.68/1)
Bu ara dinlenmeleri en az olup aralıksızdır. İşin durumuna göre bu süreler arttırılabilir. Ancak belirtmek gerekirse ara dinlenmeler çalışma süresine dahil değildir. Yani bu süre mesaiye eklenmez. İşçi burada ara dinlenmesini serbest kullanabilir, dinlenme süresini işyeri dışında da geçirebilir.
4857 sayılı İş Kanunu kapsamına giren işçiler için, kural olarak, Pazar günü hafta tatili günüdür. Yargıtay’a göre ise, hafta tatile bölünemeyip bu izin 24 saatten az olamaz. (Y. 9. H.D. 06.04.2016, 2014/36973 Esas, 2016/8527 Karar)
Ulusal Bayram ve Genel Tatiller
Aylık ücretli işçilerin ulusal bayram ve genel tatillerde çalışmaları halinde ayrıca kendilerine o gün için bir gündelik tutarında ücret ödenmelidir. (Y.9.H.D. 12.10.2006 tarih, 2006/5032 Esas, 2006/26967 Karar) Bu ücretin ispatı ise Yargıtay kararlarına ve iş hukukuna göre ise şöyledir: İş Hukukunda çalışma olgusunu ve tatillerde çalıştığını işçi, karşılığı ücretin ödendiğini de işveren kanıtlamalıdır. (Y.9.H.D. 19.09.2011tarih,2011/1736 Esas, 2011/32234 Karar)
Yıllık Ücretli İzin Hakkı ve İzin Süreleri
Yıllık ücretli izin hakkını kazanmak için işçinin işyerinde işe başladığı günden itibaren en az 1 yıl çalışmış olması şarttır. Bu süreye deneme süresi de dahildir.
İşçilere verilecek yıllık ücretli izin süresi, hizmet süresi;
a) 1 yıldan 5 yıla kadar (beş yıl dahil) olanlara 14 günden,
b) 5 yıldan fazla 15 yıldan az olanlara 20 günden,
c) 15 yıl (dahil) ve daha fazla olanlara 26 günden, az olamaz.(İş K.m.53) “Ancak 18 ve daha küçük yaştaki işçilerle 50 veya yukarı yaştaki işçilere verilecek yıllık ücretli izin 20 günden az olamaz.” Yıllık ücretli izin günlerinin hesabında izin süresine rastlayan ulusal bayram, hafta tatili ve genel tatil günleri izin süresinden sayılmaz.”
Son olarak belirtmekte fayda var ki: “İşveren işçiye yıllık iznini kullandırmak zorunda olduğu gibi, hak edilen yılık ücretli izin gelecek hizmet yılı içinde kullanılır.”
Kaynakça:
1- 4857 sayılı İş Kanunu
2- Prof. Dr. Nuri Çelik İş Hukuku Dersleri (Ekim 2017 baskısı)
3- Yargıtay 9. Hukuk Dairesi Tetkik Hakimi Durmuş ÖZCAN Uygulamalı İş Davaları
4- Yargıtay 9. Hukuk Dairesi 06.04.2016 tarih 2014/36973 Esas, 2016/8527 Karar ilamı
5- Yargıtay 9. Hukuk Dairesi 12.10.2006 tarih, 2006/5032 Esas, 2006/26967 Karar ilamı
6- Yargıtay 9.Hukuk Dairesi 19.09.2011tarih, 2011/1736 Esas, 2011/32234 Karar ilamı