SERHED HABER- Geçen dönem Muş Alparslan Üniversitemiz Bulanık Meslek Yüksek Okulu Konferans Salonunda Seminer olarak sunduğumuz bu konuyu bu köşemizde siz kıymetli okuyucularımızla da paylaşalım:
Çocuk edebiyatı çocukluk çağında bulunan kimselerin hayal, duygu ve düşüncelerine yönelik sözlü ve yazılı bütün eserleri kapsar. Masallar, hikâyeler, romanlar…
Çocuk edebiyatı, iki yaşından ergenliğe kadar çocukların gelişim düzeylerine, ilgi ve ihtiyaçlarına uygun; hayal güçlerini geliştiren, estetik zevk kazandıran ve dil becerilerini destekleyen masal, öykü, şiir, roman gibi yazılı ve sözlü eserlerin bütünüdür. Çocuklara özgü bir estetik ve anlam dünyası oluşturmayı amaçlayan bu disiplin, eğitici unsurları eğlenceli bir dille sunar.
Öğütler yoluyla çocukların ahlakî gelişimine katkıda bulunmak, çocuklara millî ve evrensel değerleri aktarmak, okuma alışkanlığı kazandırmak, yeni bir şey öğretmek, çocukların duyuşsal ve bilişsel gelişmelerine katkıda bulunmak gibi beklentilerle hazırlanan eserlere; günümüzde çocukların hayal gücüne ve duyarlıklarına yön vermek, yaşam deneyimlerine rehberlik etmek, özdeşim yoluyla kimlik oluşturmalarına katkıda bulunmak; ölüm, ayrılık, ötekileştirme, akran zorbalığı gibi sorun odaklı eserlerle anlaşılması zor meseleleri "çocuğa göre" ele almak, çocuklarda edebî ve estetik zevk oluşturmak gibi görevler yüklenmektedir. Nihayetinde çocuklar için yazılan eserlerin özel bir alan olarak belirlenmesi amaç, biçim, içerik, seviye, sınır, ölçüt, işlev vb. unsurlar, bu eserleri yetişkinlerinden ayırarak "çocuk edebiyatı" başlığı altında özel bir alan oluşturmaktadır.
Kürt edebiyatında çocuklara hitap eden en eski edebi ürünler olarak masallar /Xeberojk, destanlar/Destan, kısa hikayeler/Kurteçîrok, bilmeceler/Tiştanok, tekerlemeler/Zûgotinok, Atasözleri/Gotinên Pêşiyan vs.ler bulunmaktadır. Çîroka Mirze Mıhemed, Çîroka Dêwê Heft Serî, Çîroka Mêtî, Destana Rustemê Zal, Destana Mermê Alan, Destana Zembilfroş gibi…
Masal ve destanlarda iyi ve iyiliğin ödüllendirilmesi. Kötü ve kötülüğün cezasını bulması gibi dersler ve ibretler öne çıkmaktadır.
Ayrıca kısa hikayeler dediğimiz Kurteçirok lar da Kürtçede çocuklara yönelik eğlendirici ve öğretici fabl ve hikayeler olarak edebiyata yer almıştır. Mesele kısa hikayeye örnek olarak
Hosta Neccar /Necar Usta Tu razê mîna her car /Sen uyu her zamankî gibi Xweda yek dergeh hezar /Allah bir kapı bindir
“Hosta Necar” şeklinde Google arama motorunda aratırsanız bu atasözünün ibretli hikasini dinleyebilirsiniz. Uzamaması için hikayesini ona havale edeyim.
Yine kısa hikayeli bir fabl için örnek olarak Morî/Karınca ile Çirçirk / Cırcır Böceği Diyalogu: Min li Eranê pep disotin / Ben Arran’da ayakları yakardım Te li Zozanan xezel digotin /Sen yaylalarda gazel okurdun Ka zexîra zivistanê tê firotin! /Kış erzağı hiç satılır mı!
Bilmeceler, tekerlemeler de çocuklarda dil kullanımını ve zeka artıran sözlü edebi örnekler olarak verilebilir. Bütün bu edebi ürünler çocuğu hayata hazırlayan öğelerdir.
Tiştanok/Bilmece:
Xalo tê ji deştê, /Dayı gelir ovadan,
Barê sitirya li piştê / Diken yükü sırtında
Seri text e, ne dar e; /Üstü tahta ağaç değil
binî text e, ne dar e; /Altı tahta ağaç değil
Çêre dixwe ne kar e / Ot otlar oğlak değil
Keça Zeri ye, / Sarışın prensestir/kızdır
Li qesra spî runiştiye/ Beyaz sarayda oturmaktadır
Zûgotinok/Tekerlemeler: Rûvi li rê zivirî, Rê li rûvi zivirî /Heşt hurçê bi pirç / Şemo Şemo Sê Sêşeman Sê Şo Şabun Şabaş Daye… Bu tekerlemeleri bir çırpıda takılmadan tekrarlayabilmek gerekir. Dil becerilerini geliştiren bu tekerlemelerinin tercüme etmeye gerek yok sanırım. Burada tekerlemelerln anlamı değil, pratiği önemlidir.
(Bulmacaların cevapları, sırayla: jûjî/kirpi, kûsî/kîso/kaplumbağa, hêk/yumurta. Bilmecelerden en az birini bilen dersimizi geçmiş demektir. İnşaaallah geçmişsinizdir:)
1 . İslam’dan önce başlayan ancak Kürtlerin müslümanlığı kabul etmesiyle daha da zenginleşen Yazılı Kürt edebiyatında birçok türden eser kaleme alındı. Klasik edebiyat dediğimiz ortaçağın bu döneminde de birçok Kürtçe kitap yazıldı. Bugün Üniversitelerimizin Kürt Dili ve Edebiyatları Bölümlerinde ders kitabı oaln ve araştırma konusu da olan onlarca Kürtçe divanlar, mesneviler, akidenameler, lugatnameler, keşküller, divançeler, risaleler vs. ler den söz ediyoruz. Asırlarca Kürtçe eğitimin kaynağı olan Bölge Medreselerinde ders kitabı materyali olan bu Kürtçe eserler hepsi çocuklara hitap etmez. İslami dönemdeki Kürt edebiyatında Kürtçeye çevirilerek yazılan ve anlatılan Kuran kısaları, Sahabe Gazaları, Peygamberin Mewludu da büyüklerle beraber çocuklara hitap eden eğitici kaynaklardır. Örnek olarak Mela Hüseyin- Bateyî’nin 300 yıl önce yazdığı Kürtçe Mevlid’ten bir pasaj aktaralım:
Hemdê bê hed bo Xudayê `alemîn
Ew Xudayê da ye me dînê mubîn
Em kirîne ummeta xeyr-ul beşer
Tabi`ê wî muqtedayê namiwer
Ew Xudayê malikê mulkê `ezîm
Daye me mîrasa Qur`ana Kerîm
Dînê me kir kamîl û nî`met temam
Ye`nî da me Ehmed û dar-ûs-selam
Ew Xudayê bê nezîr û zulcelal
Bê mîsal û bê heval û bê zewal
Raziqê bê dest û pa û mar û mûr
` Alimê sirra negotî der sudûr
Karîsazê bende û sultan-î-can
Rahîm û Rehman, letîf û mîhrîban
Asîmanê bê sitûn wî kir bedîd
Sûretê ba xal û xet wî aferîd
Hêvîdar in em ji te şahê Kerîm
îhdîna ya Reb sîrat-el-musteqîm
Nê ji me sûc û xeta tên û sîtem
Lê ji te îhsan û xufran û kerem
Ya Reb îmanê dixwazîn em mudam
Jêrê ala ya Muhemmed wesselam
Klasik dönemde Ahmed-i Xani’nin Kürtçe eserleri özellikle Nubihara Piçukan çocuklara hitap eden bir eser olarak Kürt edebiyat tarihinde öemlidir. Medreselerde çocuklara ders kitabı olarak okutulmuştur. Bu eserden örnek olarak Giriş bölümünü aktaralım:
Bismîllahî’r-Rahmanî’r-Rahîm
Mebdeê her ilmekî bi navê Elîym
Hemd û sena û şükrani
Ji bo wî Xaliqê Rehmani
Ku fesahet û beyan daye lisanê
Lisan daye insanê
Hindî selewatên hemî
Li resulê me yî ummî
Ku bune peyrewê di wî
Ereb û Ecem Kurmanc û Rumî
Ji paş hemd u selewatan
Ev çend kelîme ne ji luxetan
Vêk êxistin Ehmede Xanî
Navê Nubara Piçükan lê danî
Ne ji bo sahip revacan
Belkê ji bo piçükêt Kurmancan
Wekî ji Qur’anê xilas bin
Lazime li sewadê çahv nas bin
Bi van çend reş belekan
Li van tebîet melekan
Derê zihnê vebitin
Her çi bixwûnit zehmetê nebîtin
Ümîda me ji tifalan
Ku me emel betalan
Di weqtê dewr û dersan
Bikin in’am u ihsan
Bi dua me bi bîr bînin
Fatiha ji me ra bixwînin
Ahmed-i Xani çocuklara ve gençlere yol gösterici öneri ve derslerden oluşan pedagojik beyitleri Nubihar ın başında yer alır:
Hetta tü dewr û dersan nekî tekrar û mesrûf
Di dünyayê tü nabî ne meşhûr û ne me’rûf!...
Ödev ve derslerini tekrarlayıp üzerinde yoğunlaşmadıkça
Dünyada ne tanınır ve ne de saygıyla anılan biri olursun
Arifê ku bi qencî me’rufî bit
Dê helîm û sabir û mewqûfî bit.
Ger di te meqsûdek hebî lazim divê li pêy bi lez
Xesma te me’bûdek hebî daim di emrê wîy bi bez!..
Her çê îlmê cehlê kir mübeddel
Sifrê xwe wê kir bi zêr mükellel...
Ger te divêtin ku beraber nebitin kes bi tera
İ’lmê bixun hem e’melê tu bike sen’et ji xwera.
Her çi kesê i’lmekî qenc xwendiye
Dewlete ger wê bi esil zanîye.
Di fesla nubiharêde digel dilber biçin geştê
Ji ew xweştir umur nabit li min ev hal qewi xweş tê
Mue’lim bila dil wekî ber bitin
Divêtin ku şakir dil berr bitin.
Molla Xelil-i Sirdî de Nehcul Enam adlı Kürtçe eserinde çocuklara hitap eden ve adab-ı muaşereti öğreten dersler verir. Bu kitabı da medreselerde ders kitabı olarak okutulmaktadır:
Xudê ev ţeâmê di xweş dane te
Digel av û fêkî libasê li te
Tu bê şukrê manendê heywanê mexwe
Qe bê mulheza Wî tu tiştek mexwe
Ji bo xwe hevala peyda bike
Ji bo xwarinê paşê destpê bike
Di pêş zadê paşê jî destan bişo
Wekî ku bi kevçîk va bixwî neşo
Li ser zadê rûne bi ţerz û edeb
Piyê rastê rake û râzîne çep
Tu nâvê Xudê bîne, dest pê bike
Wekî ku rehabûyî hemdê bike
Ji ewwel ve sar ke kelakel mexwe;
ji nav hindî jora firaxê mexwe.
Serê xwe mebe ser firaxê tu car
Tu bêterziyê qet meyine diyar
Heçî ku li ber te hebî bixwe
Zadê li ber hemnişînê xwe mexwe.
biçûk çêke, loqmên xwe qenc hel bike
Nezer balê loqmên hevalan meke
Tu rûne bira! paşê âvê vexwe,
Di sê câr bihên de, bi mêhtin vexwe
Modern Kürt Edebiyatında artık okul ve okumaya yönelik eğlendirici çocuk şiirleri, öyküler öne çıkmaktadır. Öerneğin: Milli Eğitim Bakanlığı kitabında yer alan Eminê Hesen e ait bu şiiir ve bir-iki başka örnekle bitirelim:
Em şagird in, em dixwînin abc
nivîsandin, ew ji bo me armanc e
Herfên me tev sîh û yek in çde
xweşî ev e, bi zimanê Kurmanc e
êfgh him rehet e, him şêrîn
iîjk xweş dixwînim bi qîrîn
lmno hê mayîne hinên din
Gelî Kurdan, werin tev de bixwînin
pqrsştuû tu meyze
vwx ne, ez şaş nakim yek levze
heşt dengdêr in, heçî dengdar bîst û sê
rêya ronî dibistan e, ma yz.
Fırat Ceweri:
Hewşa dibistana me
Herçar alî lêkirî
Hundir hewşê de bexçe
Jêra wê rezê tirî
Her sibe ku ez diçim
Berî têkevim dersê
Ez zû bexçe av didim
Bi satil û tenekê
Ez ber leman çêdikim
Bi tevrî û bi bêrê
Pelên ku hişk jê dikim
Ji bonî gul pê ve bê
Ferhat ÇİFTÇİ:
tu û sîpan
ev berf e
lê barî ye ser sîpan
ji bo helbest û huner ne hewce ye pêyv
û şibandin
dur ve mêze ke bedewîya hezar zimanî re
nagihî him
bilindî ya wî ye
kin bûn yê te
hemû helbestên siriştî dirêj bûye hetan jor
tenê evqas ne
dawîya wî tune
tu hêz ke ji bo xwar bûna ziman
zelal ke denge xwe
du wê de bila bibe rast
osman Sebri
Jı Bıçûkan Re:
Şêr û pılıng tev de çûn,
Rastî serîk penîr bûn.
Vî jê xwar û wî jê xwar,
Her dû lı hev dane dar.
Yekî jı yê re got,
Her dû rabûn bûne cot.
Go em herın cem rovî,
Seydayê wehş û kovî.
Ewê me l hevdû bene,
Çavê mêrık derine.
Her dû çûne cem rovî,
Bûne derwêş û sofî
Doza xwe jê re gotın,
Dıl û cergê wê sotın,
Rovî go de rabın zû,
Jı mır bînın terazû.
Wan terazû anî ber,
Rovî penîr danî ser.
Alîk pır û yek sıvık.
Lekmek jı ya gıran bır,
Ew jı a dî bû sıvıktır.
Geh ev xwar û geh ew xwar
Heta ko ma ben û dar.