SERHED HABER- (Bu yıl Ramazan ayının 14. gününde Üniversitemiz “Çay Bahane” Salonunda Seminer olarak sunduğumuz bu konunun özetini, Ramazan vesilesiyle yemek-içmekten ve zevkinden kesildiğimiz bu günlerde, hiç olmazsa yemekten bahsetmekle edebiyat tadındaki o zevk ve lezzeti siz sevgili hemşehrilerimizle de paylaşalım. Afiyet olsun/Noşî can beJ)
Klasik Kürt edebiyatı, İslami dönemle başlayıp ortaçağ ve sonraki asırlarda da devam etmiş olan kadim ve köklü bir edebi mirastır. Klasik edebiyatın temel özelliklerine baktığımızda öncelikle şehir merkezli bir edebi gelenek olduğunu görürüz. Yani şehirlerde ortaya çıkmıştır. Bu nedenle klasik dönem Kürt edebiyatına ait eserlere baktığımızda daha çok Hemedan, Cizre, Bitlis, Erdelan, Süleyaniye, Bayezid, Hakkari, Amediye, Hizan, Silvan, Müküs, Ahlat, Hazro gibi ortaçağda bölgede kurulan devlet ve beyliklere başkentlik yapmış şehir merkezlerinde ortaya çıkmış olduğu görülür. Bundan dolayıdır ki yüzlerce Kürtçe eser vermiş bu dönem Kürt şair ve edebiyatçılarının çoğunun mahlası/soyadı “Hemedanî”, “Cezerî”, “Bitlisî”, “Siirdî”, “Bazîdî”, “Amêdî”, “Müksî”, “Hizanî”, “Ahlatî” gibi şehir kaynaklıdır. Klasik edebiyatın diğer özellikleri de yazılı bir edebiyat olması, ortaçağ boyunca temel eğitim kurumu olarak işlev gören medreselerin kaynaklık etmesi ve yönetici sınıfın finansörlük ve koruması altında olmasıdır.
Klasik Kürt Edebiyatında birçok farklı konuda eserler ve şiirler yazılmıştır. Sufiye, şuhiye, bahariye, tevhid, peygamberiye/nat/Mewlid, newroziye, haşriye, sakiye, medhiye, mersiye vb. Klasik eserlerde yer alan bu konu ve temalardan biri de simatiyedir. Yani sofra yemekleridir. Yemek temalı bu tür eselere Kürtçede Sifrename denir. Simatiye temalı bu eser ve şiirler ilk olarak Fars edebiyatında ortaya çıkmıştır. Daha sonra, 16-17. yüzyılları ve sonrasında Kürt ve Türk edebiyatlarımıza da girmiştir. Klasik dönemin bu asırlarında ortaya çıkan Kürt ve Türk edebiyatlarının şaheserleri o dönemde oluşan Osmanlı- Kürt ittifakına çok şey borçludur. Çünkü oluşan güven ve refah ortamında edebiyat ürünleri bu iki kardeş ve komşu dilde yaygınlık kazanmış ve en zirve dönemini yaşamıştır.
Klasik Kürt edebiyatının kaynağı olan medreseler Kürtçe edebi eserlerin yazılmasında önayak olduğu gibi bu medreselerde okutulan Kürtçe ders kitaplarının da kaleme alındığı merkezler konumundadır. Yemek üzerine yazılmış Kürtçe eserlerin bir kısmı ders kitaplarındaki adab-i muaşeret bağlamında işleniyor. Bu kitapların “Yemek adabı” bölümlerinde yer alır. Edebi eserlerde ise direkt yemeğin lezzeti konu edilmektedir. 1600-700'ler ve sonrasında Cizre, Siirt, Diyarbakır bölgesinde Kürt edebiyatında yemek temasının birçok temsilcisi şair ve edip vardır. Molla Halil- Siirdi, Şeyh Muhyeddin Hêni, Mehmed Can ve Şeyh Abdurrahman Aktepî, Abdusselam Becirmani gibi. Bu şairler, yemek üzerine Kürtçe şiirler ve divanlar yazdılar. Yemekle ilgili bu eserlerin dili rahattır. Şiirlerin üslubun da neşe, coşku, mizah, hiciv, mübalağa ile beraber açık, akıcı ve betimleyici bir dil vardır.
İlk Sifrename örneğini rahmetli Molla Abduhekîmê Badıkî olarak bilinen Muş merkeze bağlı Zengök köyünden olup sakalsız olduğundan “Melayê Kose” lakabıyla şöhret bulmuş olan şair ve alim hemşehrimizden verelim. Aynı zamanda nüktedan bir alim olan Mela Abdulhakim Erzurum’un Naim hocası gibi Muş’un Nasreddin Hocası olmaya adaydır. Muş Belediyesi bir vefa örneği gösterip on yıl önce onun adını “Köse Hoca Parkı” şeklinde bir parka da vermişti. Hazırladığımız bir proje kapsamında Üniversitemiz Yüksek Lisans öğrencilerimizden bir araştırmacı Mela Abdulhakimê Badiki Üzerine çalışacak. Hayat hikayesini, diğer şiirlerini, halk arasındaki nüktelerini derleyecek inşallah. Onun çay üzerine söylediği enfes şiiri:
ÇAYNAME
Qurtek çaya ser lêva (dudaklardaki bir yudum çayı)
Nadim bi hezar sêva (Değişmem bin elmaya)
Qurtek ji çaya delal (Güzelim bir yudum çayı) Nadim bi sed porteqal (vermem yüz portakala)
Çaya nazik nazenîn
Nadim bi sed mandalîn
Wê çaya rind û keleş
Nadim bi zolê zeveş
Ew ê çaya mîranî (o krallara layık çayı)
Nadim bi sed şîranî (değişmem yüz tatlıya)
Wê çaya rind û reng sor
Wê bi min ra here gor
Nakim terka şîrînê
Heta mewt û xirînê
Ew e dosta bi wefa
Dide min zewk û sefa
Zewk û sefa min tîne
Xemên min direvîne
Wextê cîkî min diêşê (bir yerim ağrıdığında
Aspîrîn diavêm şûşê (atarım aspirini bardağa)
Aspîrîn tevî çayê (aspirin çayla beraber)
Êşa min dide bayê (acılarımı yok eder, yele verir)
Wê nedaye min zerar
Methê wê nayên jimar
Ebdulhekîm bes bivêj
Wesfa wê meke dirêj
Çiqas dirêj kî kelam
Wesfên wê nabin temam
Medreselerden edebi ürünler çıktığı gibi Kürtçe ders kitapları da çıkıyor. Ders kitaplarının bir kısmı “Adab-i Muaşaeret”e dairdir. Bu kitaplarda “yemek adabı” konuları da yer alır. Mesela Mola Halil-i Siirdî’nin Nehcül Enam adlı ders kitabında yer alan şu şiir:
Xudê ev ţeâmê di xweş dane te (Allah bu güzel yiyecekleri sana vermiş)
Digel av û fêkî libasê li te (Sular, meyveler giydiğin elbiselerle beraber)
Tu bê şukrê manendê heywanê mexwe(Hayvan gibi şükürsüzce yeme)
Qe bê mulheza Wî tu tiştek mexwe (tefekkürsüz hiçbir şey yeme)
Ji bo xwe hevala peyda bike
Ji bo xwarinê paşê destpê bike
Di pêş zadê paşê jî destan bişo
Wekî ku bi kevçîk va bixwî neşo
Li ser zadê rûne bi ţerz û edeb
Piyê rastê rake û râzîne çep
Ne râzê, ne pâlde demâ xwârinê,
Ne bêhiş be, bâ fexr û pir xwârinê
Tu nâvê Xudê bîne, dest pê bike
Wekî ku rehabûyî hemdê bike
Ji ewwel ve sar ke kelakel mexwe;
ji nav hindî jora firaxê mexwe.
Serê xwe mebe ser firaxê tu car
Tu bêterziyê qet meyine diyar
Heçî ku li ber te hebî bixwe
Zadê li ber hemnişînê xwe mexwe.
biçûk çêke, loqmên xwe qenc hel bike
Nezer balê loqmên hevalan meke
Hilîne heçî hûrbûyî ber piyân,
Ew e mehr e bêşek ji bo hûriyân
Tu rûne bira! paşê âvê vexwe,
Di sê câr bihên de, bi mêhtin vexwe
Bi nâvê Wî her car dest pê bike,
Li nik axirê wâni hemdê bike
Ji fêkî tu birhê bide yê şirîn
Ji bo te dewa in wekî hingiv in
Edebi eserlerde yer alan simatiye örneği olarak ta Muhyeddin-i Hênî’nin “Beyana Xwarinan û Zewqên Wan” adlı mesnevisindeki bu bendleri verelim:
Ey Musulmanan bibêjim ez kelam
Çê bitin da bo we te’sîr û eser
Dê beyan kim lezzeta cumle te’am
Derkevit ji qelbê we cumle keder
Ah ji destê birinca nazenîn
Derkevit rahet mîzacê akilîn
Goştê pez bo wê bikin ger hemnişîn
Her ew e nav cumle xwarin mu’teber
Lê tu nakî behsê tirşa bamiya
Têxî nav çend parçe goştê hindiya
Laîq e ew bête sufra waliya
Şêxê cumle tirşika sahib huner
Ez çi bêjim wesfê qeymaxê delal
Ger tu hunguv berdî ser wê ey heval
‘Eqlê insanan ew e tîne kemal
Hûn bixwun hetta di çav re tête der
Sed selamê min li ser peqlawa bin
Lê me’a’l-gullac û sûdlî pê re bin
Mehlebî w xoşab(i) ew jî vê re bin
Wernê ey yar û bira mednê mefer
Sed bela l’ wan kutilkê tê de piyaz
Bu wê ekla wan qe ez nadim cewaz
Bulgura rijî meke jê kes niyaz
Ne bixwe wan, ne tu qet lê de nezer
Bo çi qet meftûneê nakî meqal
Bêguman sufran ew e tîne fesal
Vê ji dest xwe bermede ey bêmecal
Qenc e meftûne ku bulxur deynî ser
Berxekî qenc ger biheşşînî temam
Deynî dora wî hinek new’ê te’am
Bu wê (wî) vî îdî qe naxwaze kelam
Kî bibîne dê li ser bêtin keser
Şorbenîsk tehqîq(i) şubhê qehwe ye
Lê digel qawurme lezzet zêde ye
Goştê karî pîrê cumle tuxme ye
Ez ji ekla wî bi daim ber cezer
Merheba ey şîşikê ‘alî meqam
Lê digel nanê heqel ni’me’t-te’am
Deynî ser wî bexdenûs pîvazê xam
Nadim ez ba mulkê Tacîk û Qeçer
Şorbexav û danê hêrê ser bi zêr
Rojê xelqa rûh ji wan ez bûme têr
Van û şorba şolika yekcar venêr
Laîq e bo xwarina kîlab û ker
Ehlen ey qeyxaneê gozîleme
Bo birînê birçiyan ev melhem e
Ger hinek mastê miyan deynî cem e
Ew dibin derman ji bo êşa ciğer
Tu bi ser çavê mi ra bê ey kebab
Goştê pez goştê mirîşka nû şebab
Kî bixwe nabîne der heşrê ‘ezab
Xwarina wê xêyir jê tê, nayê şer
Son olarak Molla Abduselam Bêcirmanî’nin bu tek beyitlik ferdi ile bitirelim:
Xwarina bê goşt û pîvaz we’de be têkil nebim
Sohbeta bê çay cixare we’de be ez lê nebim
Etsiz ve soğansız yemeğe and olsun ki dokunmayayım
Çaysız ve sigarasız sohbette and olsun ki bulunmayayım