Hoyti ve ya Höyüt, Muş ve Bitlis çevresinde yerleşik büyük bir Kürt aşiretidir. “Keçika Xoytî/Höyütlü Kız”, köylerine gelip babası ile kurduğu dostluk sonucu, kendisinin fikri sorulmadan Siirtli bir Arap çerçi tarafından oğluna gelin olarak götürülen bir gelinin trajik hikayesidir. Bir dengbejlik eseri olarak Bulanık Piranlı ünlü Dengbêj Zahiro tarafından icra edilmektedir. Kendi köyünde sevdiği gençle evlenmesine izin verilmediği gibi zorla evlendirilen kızın, kendi kültüründen farklı bir kültür ortamına gelin gitmesi, trajedisi daha da artmıştır. Bir Arap kızın da bilmediği ve yabancısı olduğu bir kültür ortamına hem de gönülsüz bir şekilde düşmesi aynı sıkıntıya yol açacaktır kuşkusuz. Allah’tan artık toplumumuzda yüz karası o eski zorla evlendirmeler kalmadı. İstisnalar kaideyi bozmaz elbette.
Şu an Aydın’da yaşayan Dengbêj Kekê Zahir’la dün telefonla yaptığım görüşmede kendisi bu esere konu olan kızın Bitlis Mutki’nin Tetvan köyünden olduğunu söyledi. Eser şöyle başlar:
Eman eman eman, Wî eman eman/
Ez dimirim berxê, vê sebrê ji derdê keçka Xwêytî/
Heyran Welleh sûretê vê belqitiyê mîna xûn li berfa di nav xwe da rêtî/
Bira welleh çûme îro vê sibengê Kela Xoyta ka bi dilê min ra bi titûn e/
Qîzka Xoytî vegerî derê malê mala xwe mirat ke heft salê min temam bû kuro ez û tu aşiqê hevudû ne/
Îro bala xwe bidê gelo diya min Perîzade navê bavê min Evdo ye, gelî navê min Xatûn e/
Navê birayê min porkura Xwedê Sulhedîn e/
Heyran welleh min dî barê xwe bar kirin ji derê mala me hilanîne/
Sê qezayê Mûşê tevdane Bilanix û Milazgir û Varto, paşê li nava qewmê Çarek danîne/
Hela bala xwe bidê şefeqa berî sibê ra Xwedayê min dizane/
Heftek ji nav ra derbas dibû min go qey çûne êdî nayên/
Kela min eser kir, kezewa dilê min qetiya min zanibû li derê me danîne/
Bu dengbejlik eseri, hikayenin baş karakteri olan kızın ağzından anlatılır. Yani kızın gözlem ve duyguları olarak dile getirilir. Siirtli Çerçinin meyve yüklü katır ve eşekleri ile köye gelip babasına misafir oluşu tasvir edilir:
Hela bala xwe bidê sibe zelal dibû Sulhedîn radibû ji xewa şirîn e/
Min dî darek di desta da ji wê da tê çawa xwe dihejîne/
Zirrîna ker û qantira serê me bir, ew kerê kî ne, li derê me girêdayî sekinîne/
Kızın haklı eleştiri oklarından öncelikle baba nasibini alır. Çünkü kız der ki “El alemin babasının arkadaşları, şeyh, hoca, gözde(xuyanî) kişiler iken, babasının ise, siyah eşek süvarisi, Batman üç yoldan sola dönüşteki Halanzeli çerçileridir”:
Digo bira belkî bavê te qurbana emsalê dost û hevalê xwe be/
Dostê xelqê derketin temamî şêx û mela ne, merivê xuyanî ne/
Yên bavê te derketin ûç yola Batmanê, li milê çepê,
dimirim dayê temam Helenzî ne/
Siwarê kerê qolê reşê dêl qamçî ne/
Pencerenin yanından geçtiğinde çerçi misafirlerin “Teel ma fi şuqul” diye Arapça konuştuklarını görünce kendisine talipli çıktıklarını üzüntüyle öğrenir:
Tu bala xwe bidê zaroka mizgînî ji min ra anîn û digo
Xatûnê çerçiya dîsa li derê we danîne/
Rojiya me nêzîk bû, ji rojiya dê û bavê me ra
dimsa Helebê, şîrê Çiyayê Şêra anîne/
Ez bi wî derdî dimirim moriyên dora laçika diya te anîne/
Ji jêr da hatin “Mişil ma fî, leyse qul, quldir tirbu” digotin li derê me danîne/
Zirînê kerên wan çiya û banî xerakirin, dihejîne/
Min dî “ Mişil ma fî, Teel leşte qul, undur tirbu, hedir qirmiçî” digotin
Min mêze kir min zanibû ji mn ra bûne xwazgînçî ne/
Kız, babasının kendisini sevdiği köylüsüne vermeyip alaca katırın sahibi Siirtli çocuğa vermesini kabullenememektedir:
Negirtim nedane lawikê gundî Mirdisê da,
Ez girtim dane xweyê kantira belek, kerê Şamê, tuccarê mewîca, esnafê landikê slîmonta, “Saeltî qirmişî, Tealeke şiqul, ma fî tirbu” were gede exî lawkê Sêrtî
Kızın zoraki kayınpederi de eleştiri oklarına hedef olur. “El alemin kızlarının nişanları tümüyle altın-gümüş iken kendisi için iki alüminyum kulpa ve üç kilo sabun konulduğunu pencerenin yanından geçerken görür:
Ez ber pacê ra derbas dibûm bavo min dî edetî qelendê min birine/
Nîşaniyê qîzên xelqê temamî zêr û zîv in,
yê min mehrûma Xwedê du qulpokên elemyon tevî sê kilo sabun danîne/
Dengbej Zahiro, Siirt Halenzelilerin gelip kızı 403 eşek süvarisi eşliğinde alıp Batman üç yoldan Bitlis Vadisi yolu güzergahındaki düğün konvoyunu 302 mercedeslere benzeterek şöyle bitirir:
Lolo bira sibe ye diçûme Xoyta kavil cot kaniya/
qewlê daweta qîzikê 21 roj danîn çima zû qediya/
topaya gava belav bû kete nav miletê
li orta Helenzê, ji Bişêriyê, Batman û Qurtelan tu sêr bikeheta ji Qubînê
min dî 403 ker li derê bavê lawik li hevûdu top bûn diciviya/
pêşiya kera xwe daye uç yola Batmanê dawî maye
li jêrê mînanî 302 mercedes a, mirata ketibûn Geliyê Bidlîsê
çawa boriğe dixistin bavo dizirriya/
ji kêfa zirrîna keran ra, temamê Xoytiya derketin banê van xaniya/
ji keran peya bûn jinên Helenziya li serserê bûkê li hevudu top bûn
“Mişil mafî teel zirbo” digotin, zarî ket hermeta bûkê digiriya/