SERHED HABER- Bugün 8 Mart Dünya Kadınlar Günü… 8 Mart her yıl aynı sahneyle geliyor. Vitrinler boyanıyor, AVM’lerde alışveriş çılgınlığı körükleniyor, markalar kadınlar güçlendirilsin diye kampanya yapıyor, şirketler bir günlüğüne eşitlik konuşuyor. Sonra ertesi sabah, aynı vardiya, aynı düşük ücret, aynı görünmez emek, aynı güvencesizlik… Kapitalizmin en maharetli tarafı da bu zaten: itirazı paketleyip satılabilir bir kutlamaya çevirmek.
Oysa 8 Mart’ın ruhu kutlama değildir. İtirazdır, başkaldırıdır ve başkaldırının en net cümlesi şudur: Çalışma hayatı böyle sürmez. Emek tarihinde, New York’ta tekstil ve konfeksiyon atölyelerinde kadınların greve çıktığı anlatılır. 23 Kasım 1909’da, New York’taki 600 gömlek fabrikasında çalışan 20.000 ila 40.000 kadın, fabrikalardaki ve atölyelerdeki makinelerinden kalkıp şehrin sokaklarına çıktılar ve greve gittiler. “20.000’lerin Ayaklanması” olarak bilinen ve Amerikan tarihindeki en büyük kadın işçi grevi olarak anılan bu olayda, farklı geçmişlerden gelen kızlar ve kadınlar daha iyi çalışma koşulları, daha iyi ücret ve sendika üyeliği haklarını talep etmek için bir araya geldiler.
Bu kadınların talebi bir jest değildi. Bir hayatta kalma meselesiydi. Grev demek, o dönem için yalnızca iş bırakmak anlamına gelmiyordu. Grev demek işini kaybetmeyi, tutuklanmayı ve hatta kimileri için sınır dışı edilmeyi göze almak demekti. Grev hattında, işverenlerin ders vermek için tuttuğu haydutların sert fiziksel müdahalesini göze almak demekti. Üstelik yalnızca patronlara değil; çoğu zaman “sus, başını belaya sokma” diyen aile baskısına, hor görmeye ve öfkeye rağmen sokakta durmak demekti. Yine de greve gittiler. Çünkü biliyorlardı: Düzen, kadın emeğini sessizlikle yönetir; sessizlik bozulduğunda çatırdar.
Bugün 8 Mart’ı vitrinlere sıkıştıranlar, tam da bu çatırdamayı unutturmaya çalışıyor. Mor balonlar, boyalı vitrinler, indirim kodları, kadınlar güçlensin sloganları… Aslında kapitalizm kadın emeğini erkeğin emeğinden çok sever. Çünkü kadın emeği, aynı anda iki ayrı cepheden sömürülmeye en elverişli kaynaktır. Birincisi ücretli emek olarak daha düşük ücret, daha kırılgan sözleşme, daha çok esneklik… İkincisi ücretsiz emek olarak ev içi bakım, çocuk, yaşlı, hasta, gündelik düzen… Bu ikinci alanı sevgi, fedakârlık, annelik içgüdüsü diye parlatır. Çünkü ücretsiz emek, kapitalist sistemin en kârlı icadıdır. Şirketlerin bilançolarında görünmez ama ekonominin tekerini döndürür. Kadınlar her gün görünmeyen bir ek vardiya daha çalışır: Evin, bakımın, duygusal yükün vardiyası.
Bugün 8 Mart’ı çiçek kampanyasına indiren şey tam da bu görünmezliği koruma isteğidir. Çünkü görünmez olana hak talebi gelmez. Kadınlar günü diye yumuşattığınızda, “emekçi kadınlar” kısmı ortadan kalkar. Geriye sadece moral konuşmaları kalır. Oysa bugünün meselesi moral değil; mesele mülkiyet ve güç ilişkileridir. Kimin zamanı kime ait? Kimin bedeni kimin disiplininde? Kimin emeği kimin kârına dönüşüyor?
Kapitalizm eşitlik dilini çok sever, çünkü o dili bir reklam metnine çevirebilir. Kadın istihdamı artıyor der; ama o istihdamın niteliğini konuşmak istemez. Kadınlar hangi sektörde? Hangi ücretle? Hangi güvenceyle? Kayıt dışı mı? Yarı zamanlı mı? Taşeron mu? Evden mi? Platform işi mi? Ücretli ama sürekli harcanabilir bir konumda mı?
Dahası, küresel tedarik zincirlerine bakınca tablo daha da netleşir: Dünyanın dört bir yanında, çok uluslu markaların uygun maliyet dediği şeyin arkasında çoğu zaman kadın emeği vardır. Ucuz tişörtün etiketinde indirim yazar; hikâyesi aslında yorgunluktur. Kapitalizmin küresel haritasında kadınlar, en düşük ücretin, en yüksek riskin, en az sendikanın olduğu yerlere yığılır. Bu bir tesadüf mü sizce? Hayır, bu bir stratejidir.
O yüzden 8 Mart’ı kapitalizm eleştirisinden koparırsanız geriye sadece bir gün kalır. Hâlbuki 8 Mart bir gün değil, bir hatırlatmadır. Kadınların özgürlüğü, emeğin özgürlüğünden ayrı değildir. Ve emek özgürleşmeden, kadınlar yalnızca daha iyi yönetilen bir eşitsizliğin içinde kalır.
Peki 8 Mart’ta ne yapmalı? Bir günlüğüne kadınları alkışlamak mı onlara alış veriş yapmak mı gerekir. Kadınların hayatını belirleyen düzeni değiştirmek. Bu, soyut bir dilek değil, somut maddelerle olur:
- Eşit işe eşit ücretin gerçek denetimi
- Güvencesiz çalışmanın sınırlandırılması
- Kayıt dışının azaltılması
- İşyerinde şiddete, tacize, mobbinge karşı etkin mekanizmalar
- Sendikal örgütlenmenin önündeki fiilî engellerin kaldırılması
- Çalışma saatlerinin insanileşmesi
- Cam tavan ve cam duvar engellerinin kaldırılması
40 bin kadın diye anılan o grev bize tek bir şey söylüyor: Kadınlar, hayat böyle denilmesine razı olmadığında tarih değişir. 8 Mart’ın özü budur. Bugün mor kurdele takıp yarın aynı düzende devam etmek, 8 Mart’ı sermayenin eline teslim etmektir.
8 Mart, kapitalizmin kutlama kalıbına sığmaz. Çünkü 8 Mart bir itirazdır: Emeğin, hayatın, bakımın, bedenin metalaştırılmasına itiraz. Bu itirazı geri aldığımız gün, 8 Mart yeniden gerçek anlamına kavuşur: Çiçeklerin değil, hakların günü olur.