SERHED HABER - Takvimler her yıl 1 Mayıs’ı gösterdiğinde meydanlara yalnızca sloganlar, pankartlar ve marşlar çıkmaz. Tarihin derinlerinden gelen bir adalet talebi de yeniden görünür olur. 1 Mayıs, baharın gelişini selamlayan sıradan bir gün değildir. Bu tarih, emeğiyle yaşayan insanların alın terinin, uzun çalışma saatlerine mahkûm edilen işçilerin, düşük ücretlerle hayatta kalmaya zorlanan ailelerin ve insan onuruna yaraşır bir yaşam talebinin adıdır. Vahşi kapitalizmin ortaya çıkarmış olduğu insanların sömürüye karşı bir bayram olarak belirlediği gündür.
1 Mayıs’ın kökleri, sanayi kapitalizminin en sert yıllarına uzanır. 19. yüzyılın fabrikalarında işçiler günde on iki, on dört, hatta on altı saate varan sürelerle çalıştırılıyordu. Çocuklar madenlerde, kadınlar tekstil atölyelerinde, erkekler ağır sanayi tezgâhlarında insan bedeninin sınırlarını aşan koşullarda üretime koşuluyordu. İş güvenliği yoktu, sosyal haklar yoktu, dinlenme hakkı yoktu, emeklilik hakları yoktu... Sermaye büyürken işçinin ömrü kısalıyor, fabrikaların bacalarından yalnızca duman değil, sömürü düzeninin karanlığı da yükseliyordu.
İşte 1 Mayıs, bu sömürünün içinden doğdu. İşçiler, “sekiz saat çalışma, sekiz saat dinlenme, sekiz saat uyku” talebiyle ayağa kalktığında yalnızca çalışma süresinin kısalmasını istemiyordu; insanca yaşama hakkını savunuyordu. 1886’da Amerika Birleşik Devletleri’nde yüz binlerce işçi greve çıktı. Chicago’da başlayan mücadele kısa sürede tarihin en önemli emek direnişlerinden birine dönüştü. Haymarket Meydanı’nda yaşananlar ise 1 Mayıs’ı dünya işçi sınıfının hafızasına kazıdı. Baskı, yargılamalar ve idamlarla susturulmak istenen işçi hareketi, tam tersine dünyanın dört bir yanında yankı bulan bir sembole dönüştü.
Bu nedenle 1 Mayıs, yalnızca geçmişte yaşanmış bir mücadelenin anma günü değildir. Aynı zamanda bugünün çalışma hayatına tutulmuş güçlü bir aynadır. Çünkü sömürü biçim değiştirse de bütünüyle ortadan kalkmış değildir. Bugün emek mücadelesinin alanı yalnızca fabrikalarla, maden ocaklarıyla ya da atölyelerle sınırlı değildir; plazalara, depolara, çağrı merkezlerine, dijital platformlara ve güvencesiz işlere kadar genişlemiştir. Kimi işçi üretim bandında, kimi motokurye olarak trafikte, kimi ekran başında, kimi tarlada aynı soruyla karşı karşıya: Emeğin karşılığı gerçekten veriliyor mu?
1 Mayıs’ın tarihsel anlamı tam da burada güncelliğini korur. Bu bayram, işçinin yalnızca ücretini değil, onurunu da savunur. İnsanların çalışırken tükenmediği, ürettikçe yoksullaşmadığı, hayatını kazanırken hayatından olmadığı bir düzen talebini büyütür. Çünkü emek meselesi yalnızca ekonomik bir mesele değildir; aynı zamanda demokrasi, adalet ve insan hakları meselesidir.
Bugün 1 Mayıs’ı anlamak, onu yalnızca bir tatil günü olarak görmekle mümkün olmaz. Bu günü anlamak, çocuk işçiliğine, güvencesiz çalışmaya, düşük ücretlere, sendikasızlaştırmaya, iş cinayetlerine ve emeğin görünmez kılınmasına karşı ses çıkarmaktan geçer. 1 Mayıs, geçmişte fabrikalarda yankılanan bir çığlıktı; bugün de meydanlarda, işyerlerinde, evlerde ve dijital çalışma ağlarında yankılanan aynı çağrıdır: İnsan onuruna yakışır çalışma, insanca ücret, insanca yaşam…
Bu yüzden 1 Mayıs kutlanırken aslında yalnızca bir bayram kutlanmaz. İnsanlığın emeğe borcu hatırlanır. Bugün bize düşen, o borcu birkaç güzel sözle geçiştirmek değil; emeğin hakkını teslim eden, çalışanı koruyan, sömürüyü normalleştirmeyen bir toplumsal düzeni savunmaktır.
Çünkü 1 Mayıs, işçilerin sömürülmesinden doğmuştur. Bu bayram acının, direnişin, dayanışmanın ve umudun bayramına dönüşmüştür. Her yıl yeniden hatırlattığı gerçek şudur: Dünya, onu alın teriyle kuranların omuzlarında yükselir. Ve o omuzlar eğildiğinde yalnızca işçi değil, adalet de incinir.