Tarihin Büyük Anlatıları ve Şemsiye Kavramların Kurbanı Olan “Öteki”

Yayınlanma : 12 Kasım 2026 10:53

SERHED HABER - Tarih ve tarihyazımı, kazananların kalemiyle kağıda döküldüğünde sıklıkla tek sesli bir destana, kaybedenlerin veya merkezin dışında kalanların hikâyesi yazıldığında ise ya tamamen sessizliğe gömülen ya da başkalarının terminolojisiyle anılan bir monologa dönüşür. E. Said’in "şarkiyatçı" eleştirisinde ve At. Maalouf’un "ölümcül kimlikler" kavramsallaştırmasında işaret ettiği gibi, modern ulus-devletlerin ve merkezi anlatıların inşasında tarihçiler çoğunlukla kendi kimlik ve inanç gibi aidiyetlerinin tuzağına düşerler. Onlar için tarih "biz" ile "öteki"nin keskin sınırlarla ayrıldığı, "biz" olanın özne, "öteki"nin ise ya bir tehlike ya da homojen bir kütle olarak eritilmesi gereken bir ham madde halini alır. Bu zihinsel ve akademik daralma, tarihçiyi kendi entelektüel konfor alanına hapsederken, geçmişin o çok sesli, karmaşık ve melez coğrafyasını tek tip bir resme indirger.

Bu indirgemeci tutumun en zarif ve tehlikeli tezahürü, nesnelliği maskeleyen "şemsiye kavramlar" kurgusudur. Tarih yazımında yerel aktörleri, etnik grupları, aileleri, mahir kişilikleri, zanaatkarları ya da çeperde yaşayan toplulukları kendi adlarıyla, kendi kültürel ve siyasi dinamikleriyle anmak yerine; onları "bölge ahalisi", "yerel unsurlar", "gönüllüler" veya "dini cemaatler" gibi nötralize edici şemsiye terimlerin altına süpürmek, epistemik bir şiddettir. P. Ricoeur’ün hafıza, tarih ve unutuş üçgeninde belirttiği gibi, unutmak sadece bir hafıza kaybı değildir, çoğu kez bilinçli bir "temsil dışı bırakma" politikasıdır. Şemsiye kavramlar, tarihin pürüzlü kenarlarını törpülemek, büyük imparatorluk veya ulus anlatısının kusursuz akışını bozabilecek her türlü etnik ve kültürel pürüzü yok etmek için kullanılan sofistike birer silgi gibi kullanılmaktadır.

Fransız filozof J. Derrida’nın "yapısöküm" (deconstruction) felsefesi, tam da bu tür kapalı metinlerin ve merkeze tapan tarih yazımlarının altını oymak için devasa bir imkân sunar. Derrida’ya göre her metin, içinde susturulanların, dışarıda bırakılanların yani ötekilerin sesini barındırır. Tarih metinleri de bu bağlamda masum değildir; metnin içinde zikredilmeyenler, geçiştirilenler veya genel geçer kavramların içine hapsedilenler, o metnin bastırılmış bilinçdışını oluşturur. Asya'dan Avrupa'ya, Endülüs’ten Orta Doğu’nun sarp çeperlerine kadar uzanan coğrafyada, imparatorlukların kaderini tayin eden savaşlarda, devrim ve reformlarda can veren, lojistik sağlayan, toprağı savunan ama resmi tarihin marjlarında "yerel halk", "lejyoner" ya da "yardımcı kuvvet" vb etiketleriyle eritilen milyonlar işte bu yapısökümcü okumaya muhtaçtır. Onları, şemsiye kavramların soğuk ve ruhsuz istatistiklerine kurban etmek, tarihsel adaletin de rafa kaldırılması demektir.

M. Certeau, "Tarihin Yazımı" adlı eserinde, tarihin ölüler ile diriler arasında kurulan bir müzakere olduğunu söyler. Ancak bu müzakere masasında ideolojik tarihçi herkese bir sandalye bırakmaz. Ölümcül bir kimliğin dar koridorlarına sıkışmış tarihçi kendi millî, ideolojik veya merkezi kimliğinin kibrini masaya dayayarak geçmişin seslerini filtreler.  Bu bağlamda A. Munslow’un "metatarih" eleştirisinde vurguladığı gibi, tarih hiçbir zaman nesnel bir ayna değildir ve olması da çok zor çünkü tarihçi geçmişi bugünün çıkarları, korkuları ve kimlik inşası doğrultusunda yeniden kurgular. Haliyle çeperdekileri yani öteki olanları ya da o coğrafyanın diğer kadim unsurlarını kendi adlarıyla, kendi özgün siyasi ve sosyal aktörlükleriyle değil de, ancak "merkezin büyük zaferine fon oluşturan dekoratif birer unsur" oldukları sürece metne dahil eden bu tarih anlayışı, geçmişe olduğu kadar bugüne de haksızlık etmektedir.

Gerçek bir tarih felsefesi mümkündür bilinmez ama entelektüel cesaret, ölümcül kimliklerin sınırlarını aşarak geçmişin o pürüzlü, çok sesli ve melez hakikatine yüzleşmeyi gerektirir. Şemsiye kavramların konforlu ama körleştirici sığınaklarından vazgeçmeden, tarihteki her bir bireyin, her bir yerel topluluğun ve her bir etnik ve inanç aktörün özne olma hakkını teslim edemeyiz.

Unutulmamalı ki, tarihçinin tarihin yazımında silmeye çalıştığı her ses, geleceğin adalet arayışında yeniden yankılanmak üzere bekleyen birer çığlıktır ve büyük anlatıların fanatik fantezisine kurban ettiği o "nötralize edilmiş özneler" ancak hakikatle kurulan samimi bir yüzleşmeyle kendi gerçek adlarına ve tarihteki muteber yerlerine kavuşabilirler.